دوشنبه ۲ مهر ۱۳۹۷
دیدگاه/

معیارهای الگوی صحیح مصرف در سیره امام رضا(ع)

در نگرش الهی امام رضا(ع) داشته های مادی، ابزار امتحان الهی نیز هستند و انسان باید همواره در برخورداری از نعمت ها این واقعیت را درنظر داشته وبه گونه ای با نعمت های الهی برخورد کند که مرضی رضای خداوند باشد.

به گزارش پایگاه خبری فلاورجان”پلنا”‌ دکتر مرضیه شریفی و مسعود شریفی مقاله ای در خصوص معیارهای الگوی صحیح مصرف در سیره امام رضا(ع) را در اختیار این پایگاه خبری گذاشتند که در آن به نکات مهم و اساسی در این زمینه اشاره کرده اند که نظر شما را به آن جلب می کنیم.

اقتصاد بخش مهمی اززندگی است که نمی¬توان آن را نادیده گرفت. مکتب اسلام به عنوان یک برنامه جامع وکامل زندگی، همان گونه که به مسائل معنوی، اخلاقی و تربیتی پرداخته، توجه ویژه¬ای نیز به اقتصاد و مسائل مربوط به معیشت داشته و برای این بُعد مهم اززندگی فردی واجتماعی نیز قواعد، اصول و برنامه های درخور توجهی ارائه نموده است. از منظر اسلام ثروت و امکانات مالی، امانت هایی هستند درجهت تأمین نیازمندی های مادی و پیمودن راه تکامل معنوی، و بنابراین چارچوب و مقررات خاصی برای این بهره¬مندی درنظرگرفته شده است. بر خلاف برخی از مکاتب اقتصادی (مانند لیبرالیسم) که معتقدند افراد درشیوه های دستیابی به مال، تولید، توزیع و مصرف آن آزادند و می توانند از هر راهی که می¬خواهند پول درآورده، و به هرطریق و هراندازه¬ای که می¬خواهند مصرف کنند، اسلام معتقد به محدودیت درمالکیت است. برمبنای نظام اقتصادی اسلام، افراد درامور اقتصادی خود باید چارچوب های مشخص و معینی که قانون و شرع محدوده آن را تعیین می کند و به مصلحت فرد و جامعه است را رعایت کنند .
آیات قرآن و سیره پیشوایان دینی ما مملو از رهنمودهای ارزشمند در زمینه الگوی اقتصادی مطلوب و بهینه درجهت رشد وتعالی مادی ومعنوی فرد وجامعه است. درواقع، اسلام نگرشی ابزاری به اقتصاد دارد، بدین معنا که مدیریت اقتصادی و مسائل مالی باید درخدمت رشد وتعالی انسان قرارگیرد و هدف نهایی آن صرفا رشد اقتصادی نیست. الگوی اقتصاد به دو بخش اصلی درآمد و مصرف تقسیم می شود. دراین میان الگوی صحیح مصرف یکی از مهم ترین محورهای مورد بحث در برنامه اقتصادی اسلام است. الگوی مصرف، به چگونگی استفاده ازمنابع، محصولات و خدمات اشاره دارد که تحت تأثیر عوامل مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی تکنولوژیکی، تجاری و قوانین ومقررات شکل می گیرد. در این نوشتار به تبیین اصول و معیارهای الگوی صحیح مصرف با تکیه بر آموزه های رضوی پرداخته شده است.
اصل اول: نگرش صحیح نسبت به مقوله ی مصرف
به طورقطع نگرش انسان نسبت به هر مقوله ای تأثیر عمده ای بر چگونگی برخورد با آن مقوله دارد. به طورکلی زمینه های اعتقادی و فکری نقشی اساسی درشکل گیری شخصیت و رفتار انسان دارند و مصرف نیز ازاین قاعده مستثنی نیست. برای مثال، چنانچه فرد خود را مالک حقیقی اموال و سرمایه های خویش بداند، طریقه مصرف آن اموال با زمانی که او خداوند را مالک حقیقی اموال دانسته و خود را فقط ” امانتدار ” درنظر بگیرد، بسیار متفاوت خواهد بود. درنگرش اول، فرد برای خود حق هرگونه دخل وتصرف وآزادی بی حد وحصر در نحوه مصرف اموال خود قایل بوده و با بیان ” پول خودم است، هرجور بخواهم خرج می کنم ” ازهرگونه مانع و محددیتی سرباز می زند. لیکن براساس نگرش دوم، فرد می پذیرد که اموالی که طبق اصل مالکیت فردی به او تعلق دارد، درحقیقت مالکیتی جانشینی و نیابتی ازسوی خداوند (به عنوان مالک حقیقی) و فضل و بخششی الهی است که دراختیاراو قرارگرفته و درواقع خداوند مالک حقیقی است نه او؛ پس در طریقه مصرف نیز باید خواسته ها و دستورات مالک اصلی را رعایت کند. امام رضا(ع) دراین زمینه فرموده اند: “مردمان مالک مجازی (عاریتی) هستند که مالکیت آنها حقیقتی ندارد و همه¬ی آنچه ازراه سود به دست می¬آورند درحقیقت غنیمت است . خداوند مالک حقیقی مردمان و اموال و دیگر چیزهاست و آنچه دردست مردم است عاریت است.” (۱)
نگرش دیگر در زمینه انگیزه مصرف است. آموزه های اسلامی نه تنها تأمین نیازهای مادی را به عنوان یکی ازانگیزه های اصلی برای مصرف کالاها و خدمات میپذیرد، بلکه آن را امری مطلوب و لازمه تداوم زندگی انسان میداند. لیکن اسلام نمی¬خواهد که انسان درهمین حد تأمین نیازهای مادی و رسیدن به لذایذ جسمانی باقی بماند، بلکه می خواهد او از نیازهای جسمی فراتر رفته و آن را به عنوان وسیله ای برای انجام مسئولیت های فردی واجتماعی و رسیدن به مقام قرب الهی درنظر بگیرد. امام رضا(ع) اموال و داشته هایی را که موجب فرورفتن فرد در مادیات و غفلت از یاد خدا می شوند، به عنوان عوامل ذلت و فرومایگی فرد توصیف نموده و فرموده اند: ” پست و فرومایه کسی است که چیزهایی دارد که باعث غفلت او ازیاد خدا می شود (۲) و نیز درتوصیف ویژگیهای افراد نادان فرمودند: نادان کسی است که دلبسته چیزی باشد که اور ا ازخدا بازمی دارد.” (۳)
همچنین در نگرش الهی امام رضا(ع) داشته های مادی، ابزار امتحان الهی نیز هستند و انسان باید همواره در برخورداری از نعمت ها این واقعیت را درنظر داشته وبه گونه ای با نعمت های الهی برخورد کند که مرضی رضای خداوند باشد. درروایتی از امام رضا (ع) آمده است : “روایت می کنم که جبرئیل به نزد پیامبر آمد و گفت: ای پیامبر خدا ، خداوند تورا سلام میرساند و می فرماید : بخوان به نام خدای بخشنده مهربان، هرگز به آنچه گروهی ازایشان را ازآن برخوردار کرده ایم چشم مدوز که زیور زندگی دنیاست تا ایشان را بیازماییم و بدان که روزی پروردگارتو بهتر و پایدار تر است”.
اصل دوم: رعایت حلال و حرام
یکی از شرایط اساسی اصلاح الگوی مصرف درجامعه اسلامی، آشنایی مصرف کنندگان مسلمان با کالاهای حرام و حلال و رعایت معیارهای اباحه وتحریم درحد توان است. اسلام درحوزه مصرف، به ویژه تأکید خاصی بر رعایت حلال و حرام مواد خوراکی دارد. به طورکلی اسلام درزمینه بهداشت و ایمنی مواد غذایی بالاترین استانداردها را تحت عنوان ” حلال و طیب” ارائه نموده تا همه جنبه های کیفیت اعم از پاکی (نجس نبودن)، بهداشت، ایمنی و سودمندی را تأمین نماید. نظام¬نامه¬ی تغذیه¬ای اسلام بر مفهوم حلال و حرام استوار است و به عقیده امام رضا(ع) پشتوانه آن، حکمت و علم نامحدود آفریدگار حکیم بر مخلوقات خویش است و این گونه نیست که علت حلال و حرام صرفا تعبد و اطاعت باشد (۴). امام رضا(ع) در تبیین این موضوع فرموده اند: “خداوند تبارک و تعالی هیچ خوردنی ونوشیدنی را حلال نکرده است، مگر آنکه درآن منفعت و صلاحی بوده و هیچ خوردنی و نوشیدنی را حرام ننموده مگرآنکه درآن ضرر و مرگ و فسادی بوده است. پس هرچیز مفید و مقوی بدن که باعث تقویت آن شود حلال شده و هرچیزی که قوای جسمانی را ازبین ببرد و یا موجب مرگ شود حرام است” (۵).
بنابراین مصرف برخی چیزها به دلایل آسیب های جسمانی، روانشناختی، اختلاقی و اجتماعی ممنوع و حرام است. چنانچه امام (ع) در بیان فلسفه تحریم شراب و خمر فرموده اند: “خداوند شراب را حرام فرمود زیرا شراب تباهی می آورد، عقل شرابخواران را دگرگون می کند، حیا را ازچهره می زداید و آنان را به انکارخدای عزوجل و دروغ و تهمت به او و پیامبران وا می دارد ودیگر اعمالی همچون تبهکاری و قتل که ازشرابخوران سر می زند”. و ” بدانید که هرمست کننده ای حرام است و هرچیزی که (گذاشته شود تا) الکلی شود حرام است و نیز آبجو حرام است.” (۶و ۷) دانشمندان انگلیسی در مطالعه¬ای نشان دادند که تقریبا ۹۵ درصد از روان پریشی افراد جامعه به علت اعتیاد به الکل است که در سخن امام رضا(ع) نیز به دگرگونی عقل در شرابخواران اشاره شده است.
البته درمنطق امام رضا (ع) تسلیم اوامر الهی بودن دررأس طاعت و بندگی حق تعالی قراردارد، خواه انسان فلسفه و دلیل امرو نهی شارع مقدس را بداند و خواه ازدرکش عاجز باشد (۸) . بنابراین درمبحث حلال و حرام نیز ممکن است مواردی پیش بیاید که عقل بشر ازدرک حقیقت آن عاجز باشد که در چنین مواردی لازم است با اعتماد به حکمت و خیرخواهی خالق هستی بخش، بدون چون وچرا تسلیم امر پروردگارباشد.
امام (ع) دوری ازحرام را سودمندترین خویشتنداری و روزی حلال را قوت برگزیدگان الهی توصیف نموده اند (۹و۱۰). متأسفانه امروزه عواملی مانند مصرف بی رویه سموم دفع آفات نباتی، کودهای شیمیایی، آلاینده های محیط زیست، ضعف نظارت درطول زنجیره غذایی، پایین بودن آگاهی های علمی و بهداشتی یا سودجویی شخصی بسیاری از تولید کنندگان مواد غذایی، دست یابی به تغدیه ای صحیح بر مبنای معیار قرآنی حلالاو طیبا (ای اهل ایمان ازروزی حلال و پاکیزه که نصیب شما کردیم بخورید؛ بقره : ۱۷۲) محقق نمیگردد. این درحالی است که اجرای استانداردهای حلال وطیب ضمن اینکه ارزش افزوده بسیار بالایی برای کشور ازنظر تولید و عرضه مواد غذایی سالم ایمن ومرغوب فراهم می نماید. درتوسعه کیفیت سرمایه انسانی، شکوفا نمودن استعدادها، تقویت توانمندی ها و تأمین سلامت همه جانبه ی انسان و اعتلای او به سوی خدا نقش مهمی دارد ( عالی پور و مهدوی،۱۳۹۳).
اصل سوم : مدیریت منابع
از ضرورتهای یک اقتصاد موفق چه درخانواده و چه درجامعه، مهارت استفاده از امکانات و داشته ها است. خانواده یا جامعه ای که این مهارت را نداشته باشد، نمی تواند منابع و امکانات – چه کم و چه زیاد- را ساماندهی کند. چه بسا خانواده¬ها و جوامعی که با در اختیارداشتن امکانات و سرمایه های محدود، معیشت سازمان یافته ای دارند که این موفقیت به دلیل داشتن مهارت مدیریت منابع است که دراصطلاح دینی ازآن به ” تدبیر” یاد میشود. امام علی (ع) تدبیر را به عنوان ” “صلاح العیش” (۱۱)، یعنی سروسامان دهنده زندگی و قوام العیش (۱۲) یعنی موجب پایداری و ثبات زندگی، و سوء تدبیر را به عنوان کلید فقر (۱۳) توصیف نموده اند. امام رضا (ع) نیز یکی از شرایط کامل شدن حقیقت ایمان را پس از شناخت عمیق دین، تدبیر و اندازه گیری درست در کار و زندگی عنوان نموده اند (۱۴).
تدبیر امور اقتصادی و انضباط مالی ازاصول مهم اقتصاد اسلامی در حوزه ی مصرف است که مواردی همچون توجه به نیازمندی های جسمی و روحی و اولویت بندی آن، تناسب درآمد با هزینه ها ، درنظر گرفتن شرایط اقتصادی جامعه و عموم مردم و پس انداز بخشی ازدرآمد را شامل می¬گردد. توجه به اولویت بندی نیازهای خانواده در تنظیم بودجه مصرفی خانوار، یکی از نکات مورد توجه در سیره اقتصادی امام رضا(ع) بوده است . برای مثال، ایشان توصیه نموده اند که در زمستان ازخوراک خانواده کاسته و بر هزینه ی گرمایشی اضافه شود (۱۵) . تدبیر نهفته دراین برنامه آن است که در زمستان به دلیل پایین بودن سوخت و ساز بدن، نیازبه مواد غذایی کاهش می یابد وبالعکس تأمین وسایل گرمایشی خانواده در اولویت قرارمی گیرد.
ازدیگر نمونه های تدبیر در سیره پیشوایان دینی توجه به شرایط اقتصادی جامعه و مردم است. به نحوی که درشرایط نامناسب اقتصادی جامعه نوع و مقدار کالاهای مصرفی ایشان با زمان رفاه اقتصادی جامعه تفاوت فاحشی داشته و سطح مصرف این بزرگواران متناسب با مقتضیات مالی جامعه اسلامی بوده است. برای مثال، با توجه به بهتر بودن اوضاع اقتصادی مسلمانان در دوران زندگی امام رضا(ع) ( درمقایسه با زمان پیامبر(ص) و حضرت علی (ع)) ایشان ضرورتی در پوشیدن لباس های مندرس و وصله دار و ارزان قیمت نمی دیدند و در پاسخ به افرادی که لباس های آراسته امام را مورد انتقاد قرار می دادند، فرمودند: دوست داران کوته فکر من دوست دارند من روی نمد بنشینم و لباس خشن بپوشم ولی زمانه ی ما آن را بر نمی تابد ” (۱۶). با این وجود امام (ع) برای آنکه نفسشان گرفتار خوی اشرافی گری نشود، در زیر لباس رسمی آراسته و لطیفشان، لباس زبر وخشن می پوشیدند.
پس انداز از دیگرمصادیق تدبیر زندگی و تقدیر معیشت است. درسیره برخی امامان معصوم آمده است که در آغاز سال به مقدار نیاز خود و خانواده شان، مواد غذایی ذخیره می کردند (۱۷). امام رضا(ع) در بیان اهمیت آینده نگری به ویژه در تأمین خوراک خانواده و جلوگیری از در تنگنا قرارگرفتن آنان فرموده اند: ” امام باقر و صادق مرزعه ای خریداری نمی کردند، مگراینکه دو سال هزینه زندگی آنها از آن مزرعه تأمین میشد (۱۸). حضرت خود نیز غذای یک سال را ذخیره می کردند (۱۹). امام رضا (ع) هم چنین در مورد تأثیر پس انداز بر آرامش روانی و کاهش استرس افراد فرموده اند: ” مردم هرگاه غذای یک سال خود را درخانه داشته باشند، بار زندگی آنها آسان می گردد و ازنگرانی ها آسوده میشوند”. (۲۰)
اصل چهارم: اعتدال در مصرف
یکی از سالمترین برنامه¬های اقتصادی در امور زندگی، میانه روی و دوری کردن از افراط و تفریط است. اساسا جهان آفرینش بر پایه اعتدال آفریده شده است. قرآن کریم دروصف خداوند فرموده: الذی خلق فسوی: کسی که آفرینش او معتدل و موزون است (سوره اعلی:۲). در باب آفرینش معتدل و موزون آفریدگان نیز آمده است : و زمین را گستراندیم و در آن کوه های استوار افکندیم و درآن ازهرچیز سنجیده وبه اندازه رویاندیم ( سوره حجر:۱۹). قرآن به ویژه این اعتدال را در موردآفرینش انسان متذکر شده و میفرماید: ای انسان! چه چیزی تورا نسبت به پروردگارت مغرور کرد؟ همان پروردگاری که تورا معتدل و موزون آفرید (سوره انفطار:۶). بنابراین بهره وری انسان از جهان آفرینش و مواهب آن نیز از این قاعده (اعتدال) مستثنی نبوده و تابع اصل تعادل و توازن نظام آفرینش است؛ فلذا اگر این موهبت ها به شکلی معقول، به اندازه و درجای صحیح مورد استفاده قرارنگیرند، این ساختار دچار بحران جدی خواهد شد.
ازطرف دیگر، اسراف و مصرف بی رویه امکانات با اعتقاد به مالکیت حقیقی خداوند و مالکیت مجازی انسان نیز مغایرت دارد چراکه فردی که خود را امانتدار نعمتها و موهبتهای خالق میداند، هدر دادن و استفاده ناکارآمد از این موهبتها را خیانت در امانت دانسته و به خود اجازه هرگونه دخل و تصرف افسارگسیخته را نمی دهد. چنانچه امام رضا(ع) فرموده اند:” خداوند تباه سازی اموال را دشمن می دارد” (۲۱).
یکی از وضعیت های خروج از اعتدال، اسراف یا افراط در مصرف است. امام رضا(ع) اسراف را امری مبغوض در پیشگاه خداوند توصیف نموده و میفرمایند: “خداوند از تلف کردن مال و زیادی درخواست ( تکدی گری) بدش می آید” (۲۲). شاید بتوان بین همایندی این دو موضوع (اسراف و تکدی گری) پیوندی معنوی برقرار نمود؛ بدین صورت که سرانجام اسراف و مصرف گزافه و نابه جا، روبه زوال گذاشتن نعمت ها و گرفتارآمدن افراد به فقر و تهیدستی ومتعاقب آن درخواست از دیگران است. چنانچه در کلام دیگری امام رضا (ع) ضمانت می کنند فردی که با میانه روی رفتار کند، فقیر نخواهد شد (۲۳).
یکی از نمونه های پرهیز از اسراف در زندگی امام رضا (ع) تفاوت لباس خانه و بیرون ایشان بود، به طوری که درخانه لباس ارزان قیمت و مستعمل پوشیده ولی بین مردم با لباسی بهتر ظاهر میشدند و آن را نوعی حرمت گذاری و رعایت ادب به حساب می آوردند. امام صادق (ع) نیز پوشیدن لباس مجلس رسمی، درخانه یا محل کار را اسراف دانسته و فرموده اند: ” کمترین حد اسراف استفاده بی جا ازلباس رسمیی است که برای حفظ آبروست. اسراف آن است که پیراهن مجلس رسمی را پیراهن کار قراردهی ( و بی جهت کهنه اش نمایی )” (۲۴).
وضعیت دیگر خروج ازاعتدال ونقطه مقابل اسراف، اقتار نام دارد. اقتار همان تنگ گرفتن وسخت گیری در مصرف و هزینه زندگی و درواقع معادل تفریط است. امام رضا(ع) به منظور تعیین محدوده ی اسراف و جلوگیری از گرفتار شدن مسلمانان دردام تفریط و اقتار فرموده اند: ” اسراف ازبین بردن مال و زیان رساندن به بدن است و مصرف چیزی که برای بدن سود دارد، اسراف نیست (۲۵)، برای خودتان بهره ای ازدنیا قراردهید به اینکه خواسته های دل را ازحلال به آن بدهید تا حدی که مروت را ازبین نبرد و اسراف درآن نباشد و بدین وسیله برکارهای دین کمک بجویید” (۲۶). این سخنان به خوبی نمایانگر نگرش اعتدال گرایانه امام رضا(ع) در مصرف و پرهیز از هرگونه افراط و تفریط درتأمین معاش و گذراندن زندگی است؛ ایشان نه تنها تنگ گرفتن بر خود و خانواده و برآورده نساختن نیازهای مشروع را مورد تشویق قرارنداده اند، بلکه درنکوهش آن فرموده اند: “سزاوار است شخص در زندگی خانوادگی خود توسعه بدهد ( وبرآنان تنگ نگیرد) تا آنان در انتظار مرگ او نباشند، براشاخص توانا لازم است زندگی راحتی برای زن وفرزند خود به وجود آورند” (۲۷و۲۸). ایشان همچنین مردی را که برای خانواده خود خانه محقری تدارک دیده بود، سرزنش نموده و وسعت منزل را ازخوشی های دنیا برشمرده اند (۲۹)
درواقع در سیره امام رضا (ع) اسراف و اقتار هردو حد نامتعادل، غیرمنطقی و غیر مشروع مصرف هستند وبهترین شیوه تأمین مخارج خانواده حد وسط است. چنانچه درپاسخ فردی که ازایشان درباره چگونگی تأمن مخارج خانواده جویا شد، فرمودند: (مخارج خانواده) حد وسط است میان دوروش ناپسند… خداوند بزرگ اسراف (زیاده روی) و اقتار (سخت گیری) را ناخوشایند دارد …، نسبت به مصارف مالی خود وخانواده ات میانه رو ودرخرج کردن معتدل باش و اسراف نکن”(۳۰ و۳۱).
اصل پنجم : ادا کردن حق نعمت ها
درجهان بینی توحیدی هر نعمتی همراه با حقی است و انسان دربرابر آن مسؤلیت هایی دارد. درواقع انسان نباید تصور کند که در استفاده از نعمتهای الهی به حال خود رهاشده و چگونگی بهره برداری ازآن نعمتها کاملا به خود او بستگی او دارد. امام رضا (ع) در بیانی شیوا می فرماید : “کسی که دارای نعمت فراوان است درلبه پرتگاه می باشد. زیرا حقوقی از سوی خداوند بر او لازم شده است. به خدا قسم هنگامی که نعمتهایی و اموالی از پروردگار به من می رسد، همواره بیمناکم و نگران از ادای شکر آن وحقوقی که از سوی خداوند برعهده من از بابت آن نعمتها واجب شده، تا آنگاه که از عهده آن وظایف الهی برآیم” (۳۲) و نیز فرموده اند: ” ای بسا نعمتی که به من میرسد آرام نمی گیرم تا هنگامی که بدانم وظیفه ام را در برابر آن اداکرده ام، آنگاه خوشایند من خواهد شد (۳۳).
امام رضا(ع) دربیان اهمیت ادای حق نعمتها در پایداری آنها فرموده اند:” قدر نعمتها را بدان و با آنها درست رفتارکن، زیرا که نعمتها چموش و سرکش اند و هرگاه ازصاحبانشان دورشوند، بازنخواهند گشت (۳۴). یکی ازمهم ترین حقوق نعمتهای الهی آن است که ازآنان درجهت معصیت و نافرمانی خداوند استفاده نشود، چنانچه امام رضا (ع) فرموده اند: “ای مردمان نسبت به نعمتهای خداوند که به شما میرسد تقوای الی را رعایت کنید. مبادا با معصیت خداوند آن نعمتها را ازخود برانید. بلکه با فرمانبرداری ازدستورات الهی و سپاسگزاری نعمتهای خدا و عوامل او موجب ادامه نعمت خود شوید” (۳۵). حق دیگر نعمت آن است که سهم محرومان و نیازمندان را ازآن نعمت پرداخت کنیم و این طور تصور نکنیم که آنچه به دست آورده ایم به طورکامل به خود ما اختصاص دارد . امام رضا(ع) در بیان مصادیق این حقوق فرموده اند: “دارنده نعمت حقوقی بر عهده اش است ازجمله زکات مال، همدردی و کمک به دوستان و…” (۳۶). همچنین در ادامه این حدیث امام (ع) یکی از مصادیق ادای حق نعمتها را ایجاد توسعه و گشایش در معیشت خانواده و بستگان تحت عنوان ” افزودن نفقه عیال ” عنوان نموده ودرجای دیگر نیز فرموده اند: “چه بسا خداوند به فلان شخص نعمت داده ولی ازعیال و زیردستانش دریغ کرده و نزد فلان شخص نگهداری می کند، خداوند نیز آن را ازاو می گیرد. کسی که دارای نعمت است براو واجب است که بر خانواده خود وسعت بخشد ( و سخت نگیرد ) (۳۷و۳۸)
امام (ع) بهترین دارایی انسان را اندوخته های صدقه میدانند (۳۹). بنابراین سخن، اگرچه با پرداخت صدقه درواقع انسان از اموال خود مصرف میکند و نمیتواند جنبه پس انداز داشته باشد- چون درهرحال ازآن دارایی کم شده – ولی این مصرف فقط از جنبه ظاهری و مادی آن مال است؛ درحقیقت چیزی که درراه خدا و برای رضایت او مصرف شود نزد خداوند باقی مانده ونه تنها چندین برابر پاداش معنوی و اخروی، بلکه جزای مادی نیز دارد. چنانچه امام رضا(ع) صدقه دادن را عامل جلب روزی زیاد توصیف نموده ودر پاسخ وزیر مأمون که ایشان را به سبب انفاق همه اموالشان به نیازمندان مؤاخذه کرد، فرمودند:” بخشش ضرر نیست، بلکه یک سود است. انفاقی که برای خشنودی خدا صورت می گیرد زیان بار نیست، بلکه هزینه ای که برای اعمال غیرمشروع صرف میشود، زیان بار است .”
امام (ع) بر درنظرگرفتن نیازهای دیگر مسلمانان در تنظیم الگوی مصرف در مواردی همچون اطعام و سیرکردن دیگر مؤمنان ، قرض دادن و لباس پوشاندن به مؤمن برهنه تأکید داشته اند. (۴۰-۴۲)
اصل ششم: پرهیز از اشرافی گری و تجمل پرستی
پیشوایان دینی ما همواره زندگی ساده و بی آلایشی داشته و از تجملات و اشرافی گری -حتی در زمانی که حاکم و زمامدار جامعه اسلامی بوده اند -پرهیز نموده اند ؛ امام رضا(ع) نیز پیش از ولایتعهدی و زمانی که درمدینه ساکن بودند به کشاورزی و باغداری می پرداختند و زندگی ساده و بی¬آلایشی داشتند. محمد بن عباد درباره رفتار زاهدانه آن حضرت می گوید: “ابوالحسن (ع) درطول تابستان همواره برروی یک حصیر و درطول زستان برروی یک لایه کاه می نشست، همیشه لباس زبر برتن می کرد، اما هنگامی که به دیدن مردم می رفت بهترین لباسش را می پوشید.”
امام رضا (ع) با تأکید بر نقش زمامداران و والیان جامعه در بقای زندگی مردم آن جامعه فرموده اند: ” هیچ طایفه و ملتی را نمی بینم که به زندگی خود ادامه داده و پایدار مانده باشد مگربه وجود رئیس یا سرپرستی که ضروریات مادی و معنوی آنان را تأمین کند (۴۳) بدیهی است زمانی که سطح زندگی مسؤلان و مدیران ارشد جامعه ای بسیار بالاتر از عامه مردم باشد، نه رنج محرومیت قشر آسیب پذیر را درک می کنند، ونه به رفع نیازهای آنان وقعی می نهند. برهمین اساس، امام رضا (ع) در بیان ضرورت دوری مدیران و مسؤلان جامعه از اشرافی گری فرموده اند: ” اگر زمام حکومت را در دست گیرم غذای ساده تر و کم ارزشی خواهم خورد و لباس خشن و زبر در برخواهم کرد و با سختی و مشقّت خواهم زیست” (۴۴). این روایت نشان میدهد که مدیران جامعه باید از اشرافی گری دوری کرده، و به جای تمرکز بر تجمل گرایی و اسراف هزینه ها در خرید وسایل غیر ضروری به رفع مشکلات مردم جامعه بپردازند. این روش هم به سود طبقات محروم جامعه است و هم زمینه¬ای برای مبارزه با فقر فراهم می گردد.
جمع بندی
در این نوشتار به بررسی مؤلفه های الگوی صحیح مصرف در سیره امام رضا(ع) پرداخته شد. محورهای اصلی این الگوی عبارتند از: نگرش صحیح نسبت به مقوله مصرف، رعایت حلال و حرام، اعتدال در مصرف، اعتدال در برنامه غذایی، ادا کردن حق نعمتها، و پرهیز از اشرافی گری و تجمل پرستی. با تأمل در این محورها مشخص می گردد که در بینش امام رضا (ع) مقوله ی مصرف – همانند شیوه های تولید و توزیع – دارای محدودیت هایی است و لازم است مصرف افراد، حتی در اموال و دارایی¬های شخصی خود- در حد لزوم و نیاز باشد، و حق نیازمندان درآن درنظر گرفته شود. بدین ترتیب جلوی هرگونه اسراف و تبذیر، هدر رفتن امکانات و منابع جامعه، انحصارطلبی و تخصیص امکانات به طبقه ای خاص و افزایش شکاف طبقاتی درجامعه گرفته می شود.
مسؤلیت های اقتصادی ازمهم ترین مسؤلیت های همه ی افراد جامعه است و هرکسی درحدتوان خود باید برای رفع مشکلات و نابه سامانی¬های اقتصادی جامعه تلاش کند. این مسؤلیت و تعهد به ویژه متوجه متولیان امور جامعه است که دربرابر نیازهای ضروری جامعه احساس مسؤلیت کنند و ضمن تعهد داشتن در برابر استفاده ی بهینه از امکانات و سرمایه¬های جامعه و هدر ندادن منابع ملی، از امکانات و سرمایه موجود برای رفع نیازهای مردم استفاده کنند. امام رضا (ع) در بیان اهمیت مسؤلیت پذیری و تعهد شناسی متولیان امر جامعه در حفظ منابع و بقای جامعه فرموده اند: ” بی تردید پایداری مسلمانان و اسلام دراین است که اموال نزد کسانی باشد که حق را درآن بشناسند و به نیکی درآن عمل کنند و نابودی اسلام و مسلمین زمانی است که سرمایه ها در دست کسانی قرارگیرد که نه حق را درآن بشناسند ونه به معروف و نیکی تن دهند” (۴۵).

۱- مستدرک الوسائل، ج۱، ص۵۵۲
۲- مستدرک الوسائل ، ج۱۳، ص۲۶۹
۳- بحارالانوار، ج۲ ، ص۲۸۸
۴-الحدیث، ج۳، ص۱۲۰
۵- مستدرک الوسائل، ج۱۶ ، ص۳۳۳
۶- عیون اخبارالرضا، ج ۲، ص۹۸
۷- وسائل الشیعه، ج ۲۵، ص ۳۶۰
۸-بحار الانوار، ج ۱۷، ص۲۰۹
۹- فقه الرضا (ع)، ص۳۵۶
۱۰-اصول کافی، ج۵، ص۵۹
۱۱- غررالحکم، ح۸۰۸۲
۱۲- غررالحکم، ح۸۰۸۴
۱۳- غررالحکم ، ح۸۰۹۰
۱۴- تحف العقول، ص۴۴۶
۱۵-اصول کافی، ج ۴، ص ۱۳
۱۶- بحارالانوار ، ج۷۶، ص۳۰۹
۱۷-الکافی، ج ۳، ص۶۸
۱۸-اصول کافی، ج۵ ، ص۸۹
۱۹-مسند امام رضا، ج۲ ، ص۲۹۹
۲۰- اصول کافی ،ج ۵، ص ۸۹
۲۱-تحف العقول، ص۸۰۴
۲۲- اصول کافی ، ج ۳، ص ۲۴۸
۲۳-فقه الرضا، ص ۹۸
۲۴-بحارالانوار، ج۷۹ ، ص۳۱۷
۲۵- مکارم الاخلاق ، ص۵۳
۲۶- فقه الرضا علیه السلام، ص ۳۳۷
۲۷- من لایحضره الفقیه، ج۲، ص۶۸
۲۸- تحف العقول ص۴۴۲
۲۹-الکافی، ج۶ ، ص۵۲۵
۳۰- سفینه البحار، ج۲، ص۶۲۲
۳۱- الحدیث، ج۳ ، ص۲۶۴
۳۲-اصول کافی،ج۳، ص۵۰۲
۳۳- مشکاه الانوار ، ص ۲۷۳
۳۴- تحف العقول ، ص ۴۴۸
۳۵-عیون اخبارالرضا ،ج ۲، ص ۱۶۷
۳۶- مشکاه الانوار ، ص ۲۷۳
۳۷- اصول کافی ،ج ۸ ، ص ۲۸۶
۳۸- اصول کافی، ج ۴، ص ۱۱
۳۹-میزان الحکمه، ج ۱۱، ص۱۷۹
۴۰-بحار الانوار ، ج ۷۱، ص۲۳۲
۴۱-بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۲۳۲
۴۲- بحارالانوار،ج ۷۱، ص ۲۳۲
۴۳- مسند الامام الرضا ، ج۱، ص۱۱۰
۴۴-قوچانی ، ج ۲، ص ۳۶۲
۴۵ – وسائل الشیعه، ۵۲۱، ص۱۱
منابع
ایروانی، ج .(۱۳۸۸) اصول و شاخصه های مصرف صحیح و کارآمد. مشکوه ، ۱۰۵ ، ۱۰-۳۰
حکیمی، م. (۱۳۸۱). امام رضا (ع): زندگی و اقتصاد. مشهد: آستان قدس رضوی
عالی پور، ف؛ مهدوی، ف .( ۱۳۹۳). حلال و طیب عالی¬ترین معیارهای بهداشتی مواد غذایی از دیدگاه قرآن. نشریه اسلام و سلامت، ۱(۲)، ۴۱-۵۰٫
لطیفی، ح.( ۱۳۸۸) . اعتدال و میانه روی درآموزه های رضوی . مشکوه ، ۱۰۵ ، مشکوه ، ۱۰۵ ، ۱۱۸-۱۳۵
مروتی، س؛ وحید نیا ، ف. (۱۳۸۸) مبانی نظری اصلاح الگوی مصرف درقرآن و حدیث. مشکوه ، ۱۰۵ ، ۵۳-۷۳

 

نویسندگان: دکتر مرضیه شریفی دکترای مشاوره خانواده – مسعود شریفی

انتهای پیام / کد خبر39524

جستجو

نظرسنجی

آیا از عملکرد شوراهای شهر و روستای این دوره رضایت دارید؟

بارگذاری ... بارگذاری ...

آخرین اخبار